Week of Integrity 2025: een cultuur van integriteit

Tijdens een interview met een studente, een paar weken geleden, werd ik er weer aan herinnerd waarom het thema van dit jaar zo belangrijk is. Zij volgt een sterk internationale opleiding en haar docent stelde een eenvoudige vraag:Zou u de politie bellen?De antwoorden waren allesbehalve eenduidig. Afhankelijk van hun culturele achtergrond verschilde het vertrouwen van de studenten in politie en justitie sterk.

Dit deed me denken aan iets wat ik een paar jaar geleden meemaakte tijdens een reis naar Vietnam. Ik wachtte in het hotel op mijn collega, die mij zou ophalen voor een bezoek aan het kantoor van een leverancier. De uren verstreken zonder bericht en ik raakte steeds meer gefrustreerd door al die verloren tijd. Uiteindelijk kwam ze aan en vertelde wat er was gebeurd. Ze was staande gehouden door een politieagent die smeergeld eiste om haar door te laten. Toen ze weigerde, nam hij haar mee naar het bureau en liet haar urenlang wachten, om haar daarna zonder boete of aanklacht weer te laten gaan.

Destijds begreep ik niet waarom ze niet gewoon betaalde. Ik dacht:Ze verandert het systeem toch niet door een klein bedrag aan smeergeld te weigeren als dit de gangbare praktijk is.Maar voor haar woog zwaarder dat ze trouw bleef aan haar principes en niet meewerkte aan corruptie. Die ervaring heeft een blijvende indruk op mij gemaakt en liet zien waarom het bevorderen van integriteit in zowel de publieke als de private sector essentieel is. Ook in Nederland, waar zulke openlijke corruptie misschien niet gebruikelijk is, blijven de vraagstukken rond integriteit – zoals het opbouwen van vertrouwen en verantwoording – urgent.

Dit soort ervaringen laat de grote verschillen zien inhoe integriteit in verschillende culturen wordt opgevat en toegepast. Nu bedrijven steeds internationaler worden en er meer buitenlandse werknemers bij Nederlandse bedrijven komen werken, is een integriteitscultuur niet alleen wenselijk maar noodzakelijk. Medewerkers moeten zich veilig voelen om zich uit te spreken, misstanden te melden en de principes uit de gedragscode van hun organisatie te begrijpen.

Cultuur – of die nu van een bedrijf, een regio of een land is – is complex. In de kern is cultuur een gedeeld geheel van waarden, overtuigingen en gewoonten dat het gedrag binnen een groep of samenleving stuurt.

De rol van integriteitscultuur bij het melden van misstanden

Deze cruciale opgave – het opbouwen van een integriteitscultuur binnen organisaties – werd ook benadrukt door Transparency International in zijn recenterapport overklokkenluidersregelingen bij Nederlandse bedrijven. Het rapport benadrukt dat veel bedrijven wel formele klokkenluidersregelingen hebben, maar vaak geen aandacht besteden aan de culturele kant die deze regelingen effectief maakt. Medewerkers moeten zich veilig en gesteund voelen en erop kunnen vertrouwen dat hun zorgen serieus worden genomen en worden opgevolgd. Zonder een stevige basis van vertrouwen en verantwoording lopen zelfs de beste regelingen het risico hun doel te missen.

Het rapport benoemt een aantal centrale verbeterpunten:

1. Vertrouwen opbouwen:Veel medewerkers zijn bang voor represailles of uitsluiting als zij onethisch gedrag melden. Die angst weerhoudt hen ervan zich te melden, zelfs wanneer zij getuige zijn van ernstige misstanden.

Voor mij ligt de oorzaak van die terughoudendheid vaak in de jeugd en de opvoeding. Kinderen die iets melden, worden al vroeg door leeftijdsgenoten weggezet als ‘klikspaan’ of afgewimpeld door leraren die soms zeggen dat ze niet zo moeten zeuren of niet zo gevoelig moeten zijn. Zulke ervaringen bepalen hoe mensen aankijken tegen zich uitspreken: zij verbinden het met negatieve gevolgen in plaats van met constructief handelen. Het doorbreken van die diepgewortelde houding is essentieel voor een cultuur waarin het melden van zorgen wordt gewaardeerd en aangemoedigd.

2. Integriteit verankeren in de besluitvorming:Ethisch handelen moet op elk niveau in de dagelijkse praktijk zijn verankerd. Van de bestuurskamer tot de werkvloer zou integriteit richting moeten geven aan beslissingen en gedrag.

3. Een veilige meldcultuur stimuleren:Organisaties moeten verder gaan dan beleid en een omgeving creëren waarin medewerkers erop vertrouwen dat hun zorgen serieus worden genomen en eerlijk worden behandeld.

4. Bescherming van klokkenluiders:Er bestaat wettelijke bescherming, maar bedrijven moeten klokkenluiders ook actief beschermen en meldingen snel oppakken om het vertrouwen in de procedure te versterken.

De bevindingen zijn een wake-upcall voor organisaties om verder te kijken dan compliance en te werken aan een echte integriteitscultuur. Dit is echter niet alleen een vraagstuk voor de private sector.

De complexiteit van cultuur en integriteit omarmen

Ik kom uit een multicultureel gezin: de familie van mijn moeder heeft wortels in Rusland, Marokko en Madagaskar, die van mijn vader komt uit de Gascogne en is uitgesproken Frans. Ik ben geboren in Senegal en ging daar naar school, onderweg gevormd door uiteenlopende culturen. Daarna groeide ik op in Marseille, een stad vol tegenstellingen, gekenmerkt door zowel bruisende diversiteit als complexe integriteitsvraagstukken. Mijn tienerjaren stonden in het teken van de beruchte Bernard Tapie – een zakenman die zowel bewonderd als omstreden was. Marseille was niet bepaald een voorbeeld van integriteit, maar het was wel mijn thuis.

Door die persoonlijke achtergrond kijk ik extra uit naar het thema van dit jaar. Integriteit gaat niet alleen over regels en compliance; het is diep verankerd in cultuur. Of het nu op nationaal niveau is, binnen organisaties of zelfs in ervaringen uit de jeugd: hoe wij integriteit opvatten en toepassen, wordt bepaald door de omgeving waarin we opgroeien en de samenleving waarin we werken en leven.

De bevindingen van Transparency International laten zien hoeveel er nog moet gebeuren – niet alleen in de private sector, maar ook bij de overheid. Een sterke integriteitscultuur gaat verder dan beleid en wetgeving; die vraagt om vertrouwen, leiderschap en de bereidheid om omgevingen te scheppen waarin zich uitspreken wordt aangemoedigd en beschermd.

Ik kijk ernaar uit om het gesprek aan te gaan, verschillende perspectieven te horen en te onderzoeken hoe integriteit in uiteenlopende culturen kan worden versterkt.Het thema van dit jaar nodigt ons uit om aannames ter discussie te stellen, te leren van uiteenlopende inzichten en samen te werken aan sterkere integriteitsculturen in het bedrijfsleven, bij de overheid en in de samenleving.

Laten we het gesprek beginnen ensluit gerust aan bij onze eerste partnerbijeenkomst van 2025.

Laure Jacquier, secretaris-generaal Week of Integrity