Terugblik op een loopbaan in de internationale handel:
Bart Jan Koopman over het ‘nieuwe normaal’, de overlevingsmodus en de toekomst van de wereldhandel

Terugblik op een loopbaan in de internationale handel: Bart Jan Koopman over het ‘nieuwe normaal’, de overlevingsmodus en de toekomst van de wereldhandel

Een jaar na ons vorige interview spraken we opnieuw met Bart Jan Koopman, Managing Director van evofenedex, over de vraag hoe de geopolitiek de internationale handel en supply chains verandert. Bart Jan bereidt zich nu voor op zijn pensioen, na ruim tien jaar aan het roer van evofenedex en een loopbaan van meer dan 40 jaar in het internationale bedrijfsleven. Dit gesprek is daarmee zowel een actuele update als een terugblik op een lange carrière. Hij vertelt wat hem de afgelopen twaalf maanden heeft verrast, hoe hij de ‘overlevingsmodus’ definieert, en waarom weerbaarheid en wendbaarheid onmisbaar zijn geworden om concurrerend te blijven in het huidige handelsklimaat.

Hebben de gebeurtenissen van de afgelopen twaalf maanden u verrast?

De voorspelbare onvoorspelbaarheid van de Amerikaanse regering niet zozeer. Wat mij wel verraste, is hoe klein de stap voor een beperkt aantal mensen is van een tarievenoorlog naar een echte oorlog. Ik vind het goed dat ons dat nog verbaast; als dat normaal zou worden, zou de wereld volgens mij sneller verdwijnen dan we allemaal willen.

Welke gevolgen heeft dit voor het bedrijfsleven?

Ook hier geldt: sommige dingen zouden niet normaal moeten worden. Het bedrijfsleven beweegt eveneens van rule-based naar power-based. Maar ‘power-based’ betekent niet alleen een sterke onderhandelingspositie, het betekent ook chantage en machtsmisbruik. Dat zijn begrippen die niet genormaliseerd mogen worden.

Het bedrijfsleven kreeg veel tegelijk te verwerken: de duidelijke verslechtering van de geopolitieke situatie en het handelsklimaat, met alle problemen van dien. Tegelijk voltrekken zich revoluties in het bedrijfsleven. De eerste is de digitale technologische revolutie; alles rond AI gaat razendsnel, ongeremd en ongereguleerd. Bedrijven hebben er grote moeite mee dat te begrijpen en in hun bedrijfsprocessen in te passen. De tweede is de energietransitie. We zijn nog altijd sterk afhankelijk van fossiele brandstoffen, de vraag naar energie stijgt alleen maar en de energieprijzen lopen wereldwijd sterk uiteen. Dat prijsverschil zet bestaande verdienmodellen flink onder druk. Ik denk dat dit zo blijft – en dat betekent dat sommige sectoren in de overlevingsmodus zitten in plaats van in een zorgvuldige, geleidelijke energietransitie.

Hoe definieert u ‘overlevingsmodus’?

Het gaat om risicobeheer. Alle aspecten van uw bedrijf – liquiditeit, valutarisico, grondstoffen, aanvoer van onderdelen, digitale veiligheid – zo veel mogelijk onder controle hebben om uw bedrijfsprocessen op korte termijn draaiende te houden.

Nog een definitie graag. Hoe ‘kort’ is korte termijn?

Dagelijks of wekelijks: dat is korte termijn. Bedrijven die afhankelijk zijn van supply chains tussen Azië en Europa, of die met brandstoftekorten te maken hebben, kunnen hun bedrijfsprocessen bijvoorbeeld maar moeilijk uitvoeren. Bedrijven moeten weerbaarheid inbouwen voor de middellange termijn en wendbaarheid voor de korte termijn.

U leidt evofenedex al ruim tien jaar. Wat waren in die periode de meest ingrijpende ontwikkelingen voor de internationale handel?

Het Brexit-referendum was tien jaar geleden. Ik herinner me dat ik in 10 Downing Street sprak met een aantal mensen van de regering. Tot mijn verbazing was het geen rationele discussie, maar een feitenvrij gesprek – meer een gevoel – over wat er zou gaan gebeuren. Uiteindelijk kwamen we met een handelsakkoord uit die ellende, maar we zijn nog altijd bezig te herstellen wat kapot is gegaan.

Wat daarna kwam, was veel dramatischer: van Oekraïne tot de handelsoorlog van Trump tot echte oorlogen. Maar de meest ingrijpende ontwikkeling is de hegemoniale rivaliteit tussen de VS en China. Dat lijkt misschien een conflict buiten Europa, maar het raakt Europa rechtstreeks. Europa staat onder druk – niet zozeer in de driehoek van de drie blokken, maar tussen de VS en China in. Idealiter zou Europa genoeg macht en zelfstandigheid moeten hebben om zijn eigen positie te bepalen. In plaats van een wereld met drie sterke blokken wordt de mondiale dynamiek echter steeds meer bepaald door de rivaliteit tussen de VS en China. Europa worstelt om daar antwoorden op te vinden – en nog meer om die antwoorden om te zetten in beleid en actie.

Wat is, terugkijkend op uw hele loopbaan, de belangrijkste les die u hebt geleerd over hoe bedrijven met onzekerheid omgaan?

Dat ‘business as usual’ niet meer bestaat. De wereld is nooit rustig geweest, maar de afgelopen tien jaar laten zien dat onvoorspelbaarheid het nieuwe normaal is. Dat is volgens mij de belangrijkste les voor bedrijven: dat zij hun onderneming niet moeten sturen op de hoop dat alles weer normaal wordt.

Welk advies zou u geven aan jonge professionals die vandaag beginnen aan een loopbaan in de internationale handel?

Het bedrijfsleven had lange tijd geen goede naam in de samenleving – het beeld bestond dat het hele systeem alleen gericht was op de uitbuiting van mens en milieu, en niet op bredere welvaart. Ik heb het gevoel dat de slinger nu terugzwaait.

Dat gezegd hebbende: mijn boodschap aan jonge mensen is dat we elkaar allemaal nodig hebben, of ze nu beginnen in het bedrijfsleven, bij de overheid of bij een ngo. Dat maakt het verschil bij de noodzakelijke en ingewikkelde transities die op ons afkomen. Mijn advies: wilt u verschil maken, werk dan samen in plaats van alles alleen te willen oplossen.

Bent u ondanks de geopolitieke spanningen en fragmentatie in de kern optimistisch over de toekomst van de internationale handel?

Ik ben een gezonde optimist – sterker nog, optimisme is bijna een plicht. Maar met die plicht moet u ook iets doen, want als ondernemer of bedrijf komt u zonder een gezonde dosis optimisme en doorzettingsvermogen nergens. Er zullen altijd uitdagingen komen en het kan zwaarder worden, maar de geschiedenis laat zien dat de mensheid volhoudt en dat tegenslagen tijdelijk zijn. Ik ben hoopvol over Europa en de wereld. Recente handelsakkoorden met Mercosur, India en Australië laten zien dat samenwerking beter werkt dan isolement. Het potentieel van de EU wordt nog onvoldoende benut; alleen al een deel van de aanbevelingen van Draghi of Wennink toepassen zou veel kunnen opleveren. Het gaat erom te handelen in plaats van af te wachten.