Nieuwe voorlopige cijfers over geschillenbeslechting 2024 gepubliceerd

De rol van mediation bij geschillenbeslechting

We wilden meer weten over de rol van mediation bij geschillenbeslechting en spraken daarom met Jeremy Lack, expert op het gebied van geschillenbeslechting. Al snel bleek dat dit onderwerp net zo complex als interessant is. Daarom hebben we ons interview verdeeld over twee edities van de nieuwsbrief. Deel één leest uhier. Hieronder volgt deel twee. Daarin kijken we nader naar de drie belangrijkste aspecten van mediation – ‘er is een sociale component, een emotionele en een rationele component’, zegt Jeremy – in relatie tot onderwerpen als vertrouwelijkheid, het opbouwen van vertrouwen en de psychologische hulpmiddelen en barrières bij mediation.

Laten we verdergaan met vertrouwelijkheid bij mediation; hoe moet daarmee worden omgegaan?

Het is belangrijk om te begrijpen welk niveau van vertrouwelijkheid de partijen in een zaak nodig hebben. Dat kan verschillen, afhankelijk van de aard van het geschil en de betrokken personen. In het algemeen zijn er twee niveaus van vertrouwelijkheid bij mediation. Er is vertrouwelijkheid tegenover de buitenwereld: die betreft het bestaan van het geschil, het bestaan van de procedure zelf en wat er tijdens die procedure is gezegd. Het uitgangspunt is dat alles wat in een mediation gebeurt, in geen enkele andere procedure toelaatbaar mag zijn. Daarnaast is er de vertrouwelijkheid binnen de mediation zelf. Die moet waarborgen dat wat de ene deelnemer in een besloten sessie vertelt, niet zonder voorafgaande toestemming aan een andere deelnemer wordt doorverteld.

Daarbij kunnen ook vragen spelen over de vertrouwelijkheid tussen degenen die bij de mediation aanwezig zijn en degenen die dat niet zijn, ook al zijn zij wel betrokken. Voor mediators zelf kan de vertrouwelijkheid verschillen, afhankelijk van de organisatie waarbij zij zijn aangesloten of het land waarvan de regels op hen van toepassing zijn. In de meeste landen is het een beroepsplicht, maar niet overal.

In sommige spraakmakende zaken kan ook verwarring ontstaan tussen de wens om transparant te zijn over de uiteindelijke uitkomst en de noodzaak om de onderhandelingen die tot die uitkomst leidden vertrouwelijk te houden. Wie bijvoorbeeld is aangesloten bij het International Mediation Institute, is als mediator automatisch gebonden aan een gedragscode die wereldwijd strikte vertrouwelijkheid met zich meebrengt.

Los van beroepsmatige aansluitingen: welke karaktereigenschappen heeft een goede mediator volgens u?

Een onderzoekende houding, nieuwsgierigheid en het vermogen om open vragen te stellen zijn belangrijke eigenschappen van een goede mediator. Daarbij hoort ook het vermogen om het eigen ego bij de deur achter te laten en werkelijk met een open blik te luisteren. Er is ook een sociale component. Een van de moeilijkste dingen is soms om een zinvol gesprek op gang te brengen tussen mensen die elkaar nauwelijks spreken, elkaar sterk wantrouwen of boos op elkaar zijn, zodat zij het proces samen kunnen doorlopen. Dat is vooral belangrijk als de partijen in de toekomst nog met elkaar moeten samenwerken, of als zij actief zijn in een hecht ecosysteem waarin zij elkaar waarschijnlijk opnieuw tegenkomen. Een mediator moet ook weten wanneer hij moet volgen en wanneer hij moet leiden. Een goede mediator lijkt op een goede buschauffeur: hij moet weten waar de reizigers naartoe willen, ervoor zorgen dat alle passagiers aan boord zijn en dat iedereen op de gewenste bestemming aankomt.

En welke methoden gebruikt u om een sfeer van vertrouwen en samenwerking te creëren?

Bij een mediation begint u met open vragen en zorgt u dat alle deelnemers zich even gezien en gehoord voelen. U wilt zo veel mogelijk te weten komen over de behoeften, belangen, zorgen en drijfveren van alle betrokkenen. Hoe beter u hun onderliggende doelen begrijpt, voorbij de standpunten die zij hebben ingenomen, hoe meer ruimte er is voor een oplossing. Het uitwisselen van informatie over zulke subjectieve factoren draagt vaak bij aan vertrouwen en samenwerking.

Er is een heel arsenaal aan tools beschikbaar. Hoe beter u weet wanneer en hoe u die inzet, hoe verder u komt. U past zich aan wat er nodig is, en dat vraagt om flexibiliteit.

Is mediation bijna een psychologische oefening?

Ja. Ik ben geen psycholoog, maar voor mij kent mediation drie verschillende aspecten die als psychologisch kunnen worden omschreven. Er is een sociale component, een emotionele component en een rationele component. De mediator moet op alle drie deze aspecten voortbouwen, en dat kan verschillende psychologische benaderingen vragen. Mediation is echter geen vorm van therapie. Wij proberen mensen of hun gedrag niet te veranderen. We proberen hun aandacht in conflictsituaties te richten op wat er nu werkelijk toe doet, op hun alternatieven en op de opties die het conflict waarschijnlijk beter en in samenhang oplossen, met oog voor de toekomst.

Is mediation voor iedereen geschikt? Zijn er psychologische barrières die overwonnen moeten worden?

Het komt zelden voor dat mediation ongeschikt is voor een geschil. In vrijwel alle gevallen is het een uitstekende aanvulling op procederen en arbitrage. Toch zijn er allerlei psychologische barrières voor mediation. Ten eerste denken mensen vaak dat zij goede onderhandelaars zijn; als zij er zelf niet uit kwamen, zal een mediator daar waarschijnlijk weinig aan toevoegen. De statistieken laten echter zien dat ruim 70 procent van de mediations tot een schikking leidt – en daar gaan bijna altijd mislukte onderhandelingen aan vooraf. Een andere barrière is de angst om zwak over te komen: ‘Als ik zeg dat ik mediation wil, lijkt het alsof ik wil schikken.’ Er kan ook het idee bestaan dat de wederpartij te kwader trouw zal handelen, of dat mediation niet meer is dan de ene geschonden afspraak vervangen door een andere. Afspraken die uit mediation voortkomen, worden echter zelden niet nagekomen. En er is groeiende belangstelling om ze internationaal te laten erkennen en ten uitvoer te leggen op grond van het Verdrag van Singapore of het Verdrag van New York.

Ook kan er een algemeen wantrouwen bestaan tegenover het mediationproces bij advocaten en rechters die er niet aan gewend zijn, en een voorkeur voor traditionelere procedures. In werkelijkheid zijn de meeste advocaten en rechters het erover eens dat de traditionele gang naar de rechter op zichzelf vaak te lang duurt, te duur is of te destructief.

Welke plaats heeft conciliatie binnen de geschillenbeslechting? Waarin verschilt het van mediation?

Bij zowel conciliatie als mediation wordt onderhandeld onder begeleiding van een neutrale derde. Toch verschillen ze sterk in rol, structuur, effect en focus. Het zijn eerder ‘neven’ dan ‘broer en zus’, elk geschikt voor een andere context en andere doelen.

Conciliatie is doorgaans een gestructureerd, evaluatief proces, vaak opgelegd door de rechter en vooral in civil-law-landen. Het is in de eerste plaats gericht op een financiële schikking, zonder dat de relatie daarna doorloopt. De conciliator beoordeelt de juridische merites, toetst standpunten aan de werkelijkheid en doet regelmatig een schikkingsvoorstel. Deze formele structuur activeert vaak een competitieve dynamiek (‘out-of-group’-heuristieken). Partijen stellen zich daardoor strategisch op en proberen te anticiperen op de aanbevelingen van de conciliator en die te beïnvloeden.

Conciliatie leidt meestal tot lagere schikkingspercentages (50–60% bij trajecten die de rechter oplegt). Mediation is daarentegen faciliterend, flexibel en minder formeel, met nadruk op dialoog en zelfbeschikking. Mediators doen doorgaans geen schikkingsvoorstel, maar activeren ‘in-group’-heuristieken die empathie, samenwerking en meer wederzijds begrip stimuleren. Mediation gaat effectief in op emotionele en relationele elementen. Daardoor is het bij uitstek geschikt voor commerciële, familie- of complexe grensoverschrijdende geschillen waarin de onderlinge relatie van belang blijft, en worden vaak hogere schikkingspercentages behaald (70–90%). Kort gezegd: conciliatie beoordeelt standpunten en is vooral geschikt voor puur financiële geschillen zonder toekomstige relatie, terwijl mediation samenwerking, empathie en duurzame afspraken bevordert, zeker wanneer relaties en subjectieve belangen zwaar wegen. Worden beide gecombineerd met twee afzonderlijke ADR-neutralen, dan ligt het schikkingspercentage bijna op 100%.

Wij begrijpen dat u hebt meegewerkt aan onderzoek naar de neurowetenschap van mediation. Kunt u daar meer over vertellen?

Ik heb het geluk gehad te mogen samenwerken met een groep neurowetenschappers van het Centre for Interdisciplinary Affective Sciences (CISA) van de Universiteit van Genève. Ik hielp hen bij het opzetten en uitvoeren van experimenten over neurowetenschap en mediation. De neurowetenschap van mediation staat nog in de kinderschoenen, maar hoe meer we het menselijk brein onderzoeken, hoe meer we ontdekken over menselijk gedrag. Dat geldt vooral voor sociale, emotionele en rationele heuristieken in situaties van conflict, onderhandeling en mediation. Een voorbeeld: bij experimenten waarin stellen met terugkerende conflicten met elkaar moesten onderhandelen, al dan niet in aanwezigheid van een mediator, waren meetbare verschillen te zien in sociaal gedrag en hersenactiviteit. Daaruit bleek dat mediation, vergeleken met onderhandelen, leidt tot meer tevredenheid, hogere schikkingspercentages en een sterker gevoel van betrokkenheid.

Hoe kunnen inzichten uit de neurowetenschap mediators en het mediationproces helpen?

Dit groeiende inzicht kan de dynamiek van mediation echt veranderen. Naarmate we meer leren uit de neurowetenschap, zouden mediators vertrouwd moeten raken met de begrippen sociale, emotionele en cognitieve plasticiteit. Zo kunnen zij partijen beter begrijpen en hen helpen hun emoties, sociale gedrag en cognitieve biases in conflictsituaties te begrijpen en te hanteren. Voor mediators die nu werken, kan kennis van deze systemen en technieken leiden tot vaardiger interventies, waardoor mogelijk wordt wat eerder onmogelijk leek.