Leidinggeven met integriteit in een digitaal tijdperk

Leidinggeven met integriteit in een digitaal tijdperk

Door Sam Solaimani, Professor of Digital Technology, Innovation & Operations Management,Nyenrode Business Universiteit; Senior Managing Advisor,Berenschot

De meeste organisaties zijn niet met AI begonnen op basis van een bestuursbesluit.

Het begon met een collega die een document samenvatte, een manager die voorafgaand aan een overleg een chatbot uitprobeerde, een juridisch team dat een eerste concept verkende of een marketeer die ideeën voor een campagne genereerde. AI kwam vaak geruisloos de organisatie binnen. Niet via een formeel transformatieprogramma, maar via individuele nieuwsgierigheid en de druk om sneller te werken.

Dat is begrijpelijk. Innovatie begint vaak bij mensen die hun werk willen verbeteren. Maar het levert ook een uitdaging op voor de leiding. In veel organisaties gaat het feitelijke gebruik van AI sneller dan het beleid, de governance en het gedeelde begrip ervan.

Hier wordt integriteit essentieel.

In de eenvoudigste vorm betekent integriteit dat wat we zeggen en wat we doen op één lijn liggen. Waarden zijn niet slechts woorden op een website of principes in een gedragscode. Ze worden pas echt als ze zichtbaar zijn in beslissingen, systemen, prikkels en dagelijks gedrag.

In het digitale tijdperk is die samenhang steeds moeilijker vast te houden. Een organisatie kan met overtuiging spreken over verantwoorde AI, ethische principes en menselijk toezicht, terwijl medewerkers AI-tools al informeel gebruiken, zonder onderlinge afstemming of volledig begrip. Het gevolg is niet alleen een governancekloof, maar ook een integriteitskloof.

Van individueel gebruik naar verantwoordelijkheid van de organisatie

InBerenschotsjaarlijkse AI Trend Research – uitgevoerd in samenwerking metPublicNLenLink Magazine, en dit jaar aangevuld metNyenrode Business University– onderzoeken we hoe organisaties AI in de praktijk daadwerkelijk gebruiken.

Een opvallende uitkomst van de editie van vorig jaar was de kloof tussen verwachting en structuur. Meer dan 90 procent van de organisaties verwachtte dat het gebruik van AI zou toenemen, terwijl minder dan 10 procent structureel gebruik op basis van formeel beleid meldde. De meest genoemde zorgen waren digitale veiligheid en de kennis en vaardigheden die nodig zijn om AI verantwoord te gebruiken.

Voor de editie van dit jaar verzamelen we opnieuw inzichten bij organisaties uit uiteenlopende sectoren. Bestuurders, directieleden en professionals die willen bijdragen aan dit bredere beeld van AI-adoptie kunnen deelnemen aan de korteAI Trend Researchenquête. De resultaten worden gedeeld met de deelnemers en bieden praktische inzichten voor hun eigen organisatie.

Deze uitkomst hoeft niet tot paniek te leiden, maar vraagt wel om aandacht. AI is al aanwezig in het dagelijks werk. Medewerkers experimenteren, teams vinden sluiproutes en afdelingen testen tools, omdat de druk om productiviteit, kwaliteit en snelheid te verbeteren reëel is.

Het antwoord is niet om te stoppen met experimenteren. Dat zou onrealistisch zijn en in veel gevallen onverstandig. Het antwoord is om er leiding aan te geven.

Als leidinggevenden geen duidelijkheid scheppen, beweegt de organisatie toch – maar dan via versnipperde keuzes, informele gewoonten en lokale improvisatie. Dat is geen bewuste transformatie. Dat is stuurloos afdrijven.

Maak het onzichtbare zichtbaar

De eerste verantwoordelijkheid van de leiding is om de werkelijkheid te begrijpen.

Veel directieteams zien goedgekeurde systemen, officiële pilots en formele technologieroadmaps. Ze zien minder van het informele AI-gebruik dat al plaatsvindt binnen afdelingen, teams en individuele werkprocessen. Deze zogenoemde ‘schaduw-AI’ is niet altijd kwaadwillend of roekeloos. Vaak is het simpelweg het resultaat van gemotiveerde medewerkers die praktische problemen willen oplossen.

Maar wat onzichtbaar blijft, valt niet te besturen.

Leidinggevenden zouden daarom voorwaarden moeten scheppen waarin het feitelijke AI-gebruik zichtbaar kan worden. Daarvoor is meer nodig dan beleid. Daarvoor is psychologische veiligheid nodig. Als medewerkers denken dat transparantie wordt afgestraft, vertellen ze niet hoe ze AI gebruiken. Denken ze dat de organisatie wil leren, dan delen ze eerder hun werkwijzen, zorgen en lessen.

Die zichtbaarheid is het vertrekpunt voor verantwoord opschalen.

Governance moet gedrag veranderen

De verleiding is groot om op digitale risico’s te reageren met documenten. Beleid, kaders en principes hebben allemaal een rol, zeker voor multinationals die in meerdere rechtsgebieden actief zijn. Maar beleid dat niemand leest, begrijpt of toepast, is geen governance. Het is toneelspel.

Effectieve AI-governance is proportioneel. Ze zou streng moeten zijn waar de risico’s hoog zijn en eenvoudig waar ze laag zijn. Een openbaar document samenvatten is iets anders dan AI inzetten bij werving, prijsstelling, kredietbeslissingen, compliance-beoordelingen of klantcontact. Het niveau van toezicht zou moeten passen bij het gewicht van de beslissing.

Goede governance is ook praktisch. Ze helpt mensen om betere beslissingen te nemen in echte situaties. Mag ik deze gegevens in deze tool invoeren? Mag ik een door AI gegenereerde analyse gebruiken in een rapport voor een klant? Wanneer is menselijke toetsing nodig? Wie is verantwoordelijk als de uitkomst onjuist is? Welke toepassingen worden aangemoedigd, beperkt of verboden?

De vraag is niet of er governance is. De vraag is of die het gedrag verandert.

Integriteit laat zich niet delegeren

Juridische zaken, compliance, risicomanagement en IT zijn onmisbaar op deze agenda. Maar zij kunnen die niet alleen dragen. AI raakt strategie, bedrijfsvoering, mensen, klanten en reputatie. Het is daarom een vraagstuk voor de leiding.

Bestuurders zetten de toon niet alleen met hoe ze over AI spreken, maar ook met hoe ze AI zelf gebruiken. Leidinggevenden die nieuwsgierig, transparant en zorgvuldig omgaan met AI creëren een andere cultuur dan leidinggevenden die het onderwerp bij een werkgroep beleggen en overgaan tot de orde van de dag.

Dat betekent niet dat elk bestuurslid een technoloog moet worden. Het betekent wel dat leidinggevenden genoeg begrip nodig hebben om de juiste vragen te stellen, gemakkelijke antwoorden te betwisten en te herkennen wanneer risico’s achter technisch jargon schuilgaan.

Voor multinationals staat er extra veel op het spel. Zij zijn actief in verschillende rechtsstelsels en culturen en hebben te maken met uiteenlopende verwachtingen van stakeholders. Een digitale werkwijze die in de ene context aanvaardbaar lijkt, kan in de andere juridische, ethische of reputatieproblemen opleveren. Op mondiale schaal kunnen kleine blinde vlekken snel uitgroeien tot serieuze problemen.

De echte toets voor digitaal leiderschap

De echte toets voor leiderschap is niet of een organisatie AI-pilots kan starten. Bijna elke organisatie kan dat. De toets is of zij het experimenteren kan vertalen naar een betrouwbare en verantwoorde praktijk die waarde creëert.

Daarvoor is meer nodig dan technologie. Daarvoor is aanpassingsvermogen van de organisatie nodig: het vermogen om processen, competenties, governance en cultuur te vernieuwen naarmate de technologie verandert. Digitale transformaties mislukken naar mijn ervaring zelden omdat de technologie niet indrukwekkend genoeg is. Ze mislukken omdat de organisatie de verandering niet kan opnemen, sturen en opschalen.

Leidinggeven met integriteit in een digitaal tijdperk betekent daarom meer dan de vraag: ‘Kunnen we deze technologie gebruiken?’ Het betekent de vraag stellen: ‘Zouden we die hier moeten gebruiken, op deze manier, voor dit doel, met deze waarborgen?’

AI blijft zich snel ontwikkelen. Regelgeving blijft in beweging. De concurrentiedruk blijft toenemen. Maar vertrouwen blijft het fundament waarop ondernemen rust. Klanten, medewerkers, toezichthouders, investeerders en de samenleving beoordelen bedrijven niet alleen op de vraag of ze AI gebruiken, maar ook op de vraag hoe verantwoord ze dat doen.

Integriteit is niet de rem op digitale innovatie. Integriteit is het stuur. Zonder integriteit wordt snelheid een risico. Met integriteit kan digitale transformatie worden wat ze zou moeten zijn: een bron van beter werk, betere beslissingen en veerkrachtiger organisaties.

Prof. dr. Sam Solaimani is betrokken bij het jaarlijkse AI Trend Research, een samenwerking tussen Berenschot, PublicNL, Link Magazine en Nyenrode Business Universiteit. Het onderzoek brengt in kaart hoe organisaties in uiteenlopende sectoren AI invoeren, sturen en erop reageren – en welke gevolgen dat heeft voor de organisatie.