Internationale arbitrage: vanuit het perspectief van een neutrale derde

Internationale arbitrage:

vanuit het perspectief van een neutrale derde

In het kader van onze interviewreeks met arbitrage-experts spraken wij metMarieke Witkamp, voormalig Nederlands rechter in handelszaken en tegenwoordig gevestigd in Houston, waar zij fulltime werkt als internationaal arbiter. Haar loopbaan omvat functies als bedrijfsjurist, arbitrage-advocaat en rechter, en zij is toegelaten in zowel Nederland als Texas. Daardoor combineert Marieke in haar werk een waardevol civil law- én common law-perspectief. Zij is daarnaast Fellow of the Chartered Institute of Arbitrators en lid van ICC Netherlands.

Zoals zij het zelf zegt:‘In de loop der jaren heb ik verschillende rollen gehad. Dat helpt om zaken vanuit verschillende perspectieven te bekijken.’

In dit interview blikt zij terug op het moment waarop zij de kracht van arbitrage echt begreep. Ze bespreekt de voordelen ten opzichte van een gerechtelijke procedure en de manier waarop geschillenbeslechting zich in verschillende sectoren blijft ontwikkelen.

Wanneer besefte u voor het eerst dat arbitrage zo’n krachtig instrument voor geschillenbeslechting is?

Ik begon mijn loopbaan bij de Nederlandse rechtspraak. Ik ben opgeleid tussen zeer bekwame juristen en ervaren rechters, en ik geloofde echt dat procederen de natuurlijke weg was om geschillen op te lossen. Arbitrage kwam alleen op mijn bureau als de bevoegdheid werd betwist omdat een contract een arbitragebeding bevatte.

Dat veranderde toen ik in Qatar werkte en later in de Verenigde Staten. Ik kreeg te maken met veel verschillende rechtsstelsels – elk met een eigen taal, eigen procedurele verwachtingen en eigen culturele gewoonten. Daardoor besefte ik hoe complex grensoverschrijdend procederen werkelijk is. Het maakte diepe indruk op mij om te zien hoe buitenlandse partijen een lokale advocaat zochten, hun weg moesten vinden in lokale rechtbanken, alles lieten vertalen en zich onbekende procedures eigen moesten maken.

Toen ik het verloop van een gerechtelijke procedure vanuit het perspectief van de cliënt bekeek, besefte ik:dítis de reden waarom arbitrage nodig is. Het heeft lang geduurd, maar door die ervaring ben ik overtuigd geraakt.

Gaat arbitrage meestal tussen twee partijen, of kunnen er meer partijen bij betrokken zijn?

Geschillen met meerdere partijen komen zeker voor. Dat maakt de zaak wel ingewikkelder, want arbitrage berust altijd op een arbitrageovereenkomst. Alle betrokken partijen moeten dus aan zo’n overeenkomst gebonden zijn. Is dat niet het geval, dan zijn er nog wel manieren om de zogenoemde niet-ondertekenende partijen bij de arbitrage te betrekken, maar dat is minder eenvoudig dan in een gerechtelijke procedure met meerdere partijen. Het gaat erom de onderliggende overeenkomsten te doorgronden en na te gaan of het arbitragebeding of de arbitragebedingen alle betrokken partijen daadwerkelijk dekken.

Veel mensen denken dat arbitrage plaatsvindt in het land van een van de partijen. Is het gebruikelijk om een neutrale plaats te kiezen?

Ja, en dat is een van de sterke punten van arbitrage.

Een Amerikaans en een Nederlands bedrijf kunnen afspreken om te arbitreren in Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Singapore – waar dan ook. Bij een gerechtelijke procedure komt u vaak terecht bij de rechter van de gedaagde, of u dat nu wilt of niet, tenzij u de bevoegdheid van een specifieke rechter bent overeengekomen. Bij arbitrage kiest u zelf het forum, de procedureregels, de plaats van de zitting en het toepasselijke recht. Het draait allemaal om partijautonomie.

Wat zijn volgens u de belangrijkste voordelen van arbitrage ten opzichte van procederen?

Ik noem meestal vijf belangrijke voordelen:

1. Neutraliteit: in een internationale context wil geen enkele partij verschijnen voor de nationale rechter van de andere partij. Arbitrage biedt een neutraal forum.

2. De mogelijkheid om zelf arbiters te kiezen: partijen kunnen arbiters benoemen met een specifieke juridische achtergrond of nationaliteit. In een Amerikaans–Nederlands geschil ziet u bijvoorbeeld vaak één Nederlandse en één Amerikaanse arbiter, met daarnaast een voorzitter die ervaring heeft met zowel civil law als common law. Een ander aspect is dat arbiters geen jurist hoeven te zijn. Het is niet ongebruikelijk om deskundige arbiters te benoemen in bijvoorbeeld bouwzaken of maritieme zaken. Dat kunnen rechtbanken meestal niet bieden.

3. Vertrouwelijkheid: arbitrage beschermt gevoelige bedrijfsinformatie.

4. Onherroepelijkheid: hoger beroep is niet mogelijk, waardoor partijen de zaak echt kunnen afsluiten.

5. Tot slot: hetNew York Conventionuit 1958 zorgt voor de wereldwijde erkenning en tenuitvoerlegging van arbitrageovereenkomsten en arbitrale vonnissen. Dit verdrag is door 172 landen ondertekend en vormt echt de basis voor internationale arbitrage.

   
   

Hoe gebruikelijk is het om niet-juristen in een scheidsgerecht op te nemen?

Gebruikelijker dan mensen denken, vooral in technische sectoren. Bij geschillen in de bouw, in de maritieme sector of bij andere ‘technisch zware’ zaken zit er soms één en soms zelfs meer dan één arbiter met gespecialiseerde kennis. Ook bij gewone handelsgeschillen kiezen partijen soms iemand met bijvoorbeeld financiële expertise. Het punt is dat arbitrage die mogelijkheid biedt.

Naast juridische expertise, arbitrage-ervaring of specialistische kennis: hoe belangrijk is de persoonlijkheid van een arbiter om partijen naar een oplossing te begeleiden?

Persoonlijkheid doet er zeker toe. Op het moment dat partijen bij de rechter of bij arbitrage terechtkomen, hebben zij al tevergeefs geprobeerd hun geschil zelf op te lossen. Een goede arbiter staat open voor wat partijen nodig hebben en luistert aandachtig. Bovendien is er ruimte voor creativiteit: partijen door het proces leiden, hen helpen raakvlakken te zien en de procedure zo sturen dat die constructief blijft.

Als arbitrage zoveel voordelen heeft, waarom wordt er op veel plaatsen dan toch vaker geprocedeerd?

Het helpt om onderscheid te maken tussen nationale en internationale geschillen. Voor nationale partijen is procederen vaak heel logisch: de rechtbank is dichtbij, de taal is vertrouwd en de juridische cultuur is bekend. Voor internationale partijen ligt dat anders. Neutraliteit, afdwingbaarheid op grond van het New York Convention en procedurele flexibiliteit worden dan cruciaal. Ook verschillen sectoren onderling. De bouw en de maritieme sector kiezen vaak voor arbitrage, omdat geschillen daar specifieke expertise vragen.

Maritieme arbitrage wordt vaak met Londen geassocieerd. Hoe komt dat?

De maritieme sector heeft zijn eigen tradities. Veel maritieme arbitrages verlopen volgens de Rules van de London Maritime Arbitrators Association (LMAA). Londen geldt wereldwijd als hét centrum voor maritieme geschillenbeslechting. Toen Engeland historisch gezien ‘de zeeën beheerste’, liep een groot deel van de wereldwijde scheepvaarthandel via Londense makelaars. Contracten werden daar opgesteld en generaties lang bouwde de expertise zich op. Ook nu nog is het Engelse recht vaak van toepassing op maritieme arbitrages met een zetel elders in de wereld, omdat het voorspelbare en goed ontwikkelde jurisprudentie biedt. Interessant is hoeveel maritieme zaken al vroeg worden geschikt. Alleen al het starten van een arbitrage volgens de LMAA Rules laat zien dat het menens is; dat alleen al brengt veel partijen aan de onderhandelingstafel. Een groot deel van de zaken komt nooit tot een eindvonnis.

Hoe past mediation in dit beeld? Wordt er genoeg gebruik van gemaakt?

Ik vind mediation ondergewaardeerd in het bedrijfsleven. Het heeft enorme potentie, maar wordt nog steeds minder gebruikt dan zou moeten – zeker vergeleken met de Verenigde Staten, waar vrijwel elk geschil eerst naar mediation gaat. Bij mediation werken partijen samen met een neutrale begeleider zonder beslissingsbevoegdheid. Het is een gezamenlijk en creatief proces. Ik ben ervan overtuigd dat het vaker zou moeten worden ingezet.

Misschien is dit een rare vraag, maar vindt arbitrage plaats in rechtszalen?

Een van de kenmerken van arbitrage is juist dat zittingen overal kunnen plaatsvinden behalve in een rechtszaal: in vergaderzalen van hotels, op advocatenkantoren en zelfs in buurthuizen. Het is informeler en beter aan te passen aan de behoeften van partijen. Daardoor ervaren de betrokken partijen het proces als minder overweldigend. Ondanks die informele opzet volgt de procedure wel vaste stappen: de schriftelijke stukken, de overlegging van documenten en vervolgens de zitting.

Welke rol speelt de arbiter in het proces?

Bij arbitrage is het scheidsgerecht vanaf het allereerste begin betrokken. Na de benoeming houden wij een case management conference om de procedureregels vast te stellen en, bij ICC-arbitrages, om de Terms of Reference te bespreken en vast te leggen. Dat vroege gesprek is essentieel; het geeft inzicht in wat partijen beweegt. Het helpt om verwachtingen te verduidelijken en een werkrelatie op te bouwen – niet alleen binnen het scheidsgerecht, maar ook met partijen. Komen er later problemen, dan is het veel eenvoudiger om een status conference te organiseren en die efficiënt op te lossen. Voor mij weerspiegelt die vroege communicatie de geest van arbitrage: helderheid, samenwerking en het proces zo goed mogelijk vooruithelpen.