Arbitrage in beeld

Antwoorden over arbitrage:

een gesprek met arbitragespecialist Bas van Zelst

Zodra we met Bas om tafel gaan om hem uit te horen over de rol van arbitrage bij geschillenbeslechting, begint hij met een paar algemene opmerkingen om het kader te schetsen. De eerste gaat over een vraag die hem vaak wordt gesteld: wat is beter – arbitrage of de gang naar de rechter? ‘Waar het om draait, is dat het steeds maatwerk is. Bij geschillenbeslechting gaat het erom de vorm te vinden die past bij het specifieke geschil of meningsverschil. Ik zou daar ook mediation aan toevoegen.

Bij mediation beslissen partijen zelf of ze het geschil bijleggen. Bij arbitrage doet de arbiter een bindende uitspraak. Daardoor is mediation voor bepaalde soorten geschillen minder geschikt.’

Het tweede punt van Bas is meer een mening, en die gaat in tegen het gangbare beeld dat contracten in beton gegoten zijn: star en onwrikbaar. ‘Partijen nemen in hun oorspronkelijke contract een bepaalde vorm van geschillenbeslechting op. Maar als er maanden of jaren later een geschil ontstaat, past een andere vorm van geschillenbeslechting misschien veel beter bij de situatie’, zegt hij. ‘Beschouw het mechanisme dat u bij het sluiten van het contract bent overeengekomen dus niet als definitief. Ga in gesprek over wat het beste past bij het geschil; de situatie kan zijn veranderd.’

De starheid van de rechtspraak tegenover de wendbaarheid van arbitrage

Die opvatting raakt aan een cruciaal kenmerk van arbitrage als vorm van geschillenbeslechting: de waarde van flexibiliteit bij het inrichten van de procedure. Daarin verschilt arbitrage wezenlijk van de gang naar de rechter. ‘Rechtbanken hebben een vast stelsel van regels dat zij vrij ongedifferentieerd toepassen op elke zaak die zij behandelen. Dat is juist het goede aan arbitrage: partijen kunnen samen de procedure afspreken die het geschil het beste oplost.’

We vragen Bas of er nog andere redenen zijn waarom sommige geschillen tussen bedrijven zich beter lenen voor arbitrage. Vertrouwelijkheid en internationale tenuitvoerlegging noemt hij als eerste. ‘Dat de procedure zich buiten de openbaarheid afspeelt, is een andere reden om voor arbitrage te kiezen. En door het Verdrag van New York uit 1958 – dat in 172 rechtsgebieden geldt – zijn arbitrale vonnissen internationaal ten uitvoer te leggen. Dat is een groot voordeel.’

Hoe zit het met de kosten?

Volgens Bas leeft rond de kosten een van de grootste misverstanden die bedrijven over arbitrage hebben. ‘Dat arbitrageper seduurder is dan de gang naar de rechter. Dat klopt niet altijd – zeker niet als u de waarde van expertise, vertrouwelijkheid en een definitieve beslissing meeweegt. Het idee van arbitrage is dat het een one-stop-shop is: er is geen hoger beroep, de uitspraak is definitief.’

We sluiten het gesprek over de kenmerken van arbitrage af met de sterke gerichtheid op de uitkomst. ‘Rechters zijn van nature vaak generalisten, terwijl arbiters juist om hun specifieke expertise worden benoemd. Zij hebben echte kennis van het onderwerp en wijzen partijen de weg naar de beste oplossing van hun geschil.’ Bovendien, zegt hij, hebben arbiters veel oog voor het behoud van de zakelijke relatie tussen partijen. ‘Een rechtszaak gaat over het verleden, maar bedrijven denken graag na over de toekomst.’

De blik op Nederland

Ons gesprek met Bas gaat verder over Nederland. Het land wordt vaak een ‘plaats van arbitrage’ genoemd. Wat betekent dat eigenlijk? ‘De plaats van arbitrage verwijst naar de plek waar de arbitrage formeel plaatsvindt en naar het arbitragerecht – de zogehetenlex arbitri– dat in dat rechtsgebied geldt. De arbitragewet van dat rechtsgebied stelt formele eisen aan de procedure, bijvoorbeeld over de benoeming van arbiters. Vaak wijken partijen af van de standaardbepalingen in die wet. Dat kunnen zij bijvoorbeeld doen door te verwijzen naar het reglement van een arbitrage-instituut, zoals de ICC. Zo’n reglement bevat specifieke afspraken, onder meer over de benoeming van arbiters.’

Hoe ondersteunt het Nederlandse rechtskader arbitrage in vergelijking met andere rechtsgebieden?

‘Nederland heeft een rijke geschiedenis als handelsnatie, en dat vertaalt zich vandaag in een welwillende houding tegenover internationaal zakendoen’, antwoordt Bas. ‘Nederland is een arbitragevriendelijk rechtsgebied. De Arbitragewet – herzien in 2015 – heeft eraan bijgedragen dat zaken minder vatbaar zijn voor vernietiging. Waarschijnlijk worden er in Nederland jaarlijks duizenden arbitragezaken gevoerd. Uit mijn onderzoek blijkt dat maar een heel klein percentage van de vonnissen wordt vernietigd. Ik denk dat dat goed nieuws is voor partijen die hun geschil in Nederland willen beslechten.’

Een belangrijke speler in dat Nederlandse arbitragelandschap is de ICC, die arbitragediensten aanbiedt en alle bijbehorende administratie verzorgt. Wat de ICC onderscheidt, zegt Bas, is het beginsel van scrutiny. ‘Het ICC Court toetst arbitrale vonnissen op kwaliteit en doet arbiters suggesties om het vonnis te verbeteren. Zo houden de vonnissen ook bij verdere toetsing stand, bijvoorbeeld in een gewone procedure bij de overheidsrechter.’

Arbitrage: een breder instrument voor vrede?

Voor ons is het verband tussen arbitrage en de ICC tastbaar. Arbitrage is een vaak internationale vorm van geschillenbeslechting die bekendstaat om haar evenwichtige en constructieve aanpak. De ICC is een internationale organisatie die is voortgekomen uit de wens om vrede te bevorderen via internationale handel. De ICC spreekt dan ook geregeld over arbitrage als instrument voor vrede.

Hoe ziet Bas dat verband? ‘Arbitrage heeft van oudsher partijen met sterk uiteenlopende standpunten geholpen hun geschil op te lossen. Dat idee – geschillen in der minne beslechten – sluit goed aan bij de bredere missie van de ICC als wereldwijde ondernemersorganisatie: vrede scheppen door handel. U hoeft de krant maar open te slaan om te zien wat er gebeurt als conflicten onopgelost blijven.’

Zoals Bas ons voorhoudt, is arbitrage meer dan een mechanisme om geschillen te beslechten. Het is een praktijk die wortelt in dialoog, expertise en wederzijds respect – beginselen die ten grondslag liggen aan de mondiale missie van de ICC.

Lees meer.

DAA 2015Quo Vadis?An Empirical and Substantive Analysis of Decisions on Applications for Set-Aside of Arbitral Awards under the Dutch Arbitration Act of 2015: Has the Dutch Legislator Reached Its Objectives?

Bas van Zelst

Journal of International ArbitrationVolume 42, Issue 5(2025) pp. 661 – 690

httpss://doi.org/10.54648/joia2025043

Bas van Zelstis medeoprichter en partner bijArbitrage in Amsterdam versterken. Hij treedt op alscounsel en arbiter in investerings- en handelszaken – waaronder bouwzaken. Hij wordt regelmatig ingeschakeld als deskundige en heeft bijzondere ervaring met zaken over de vernietiging van ISDS-vonnissen. Bas combineert zijn praktijk met zijn functie alshoogleraar Dispute Resolution and Arbitration aan Maastricht University.

Hij is lid van deredactie van het Tijdschrift voor Arbitrage (TvA)en heeft zitting in deraad van advies van het Nederlands Arbitrage Instituut. Bas treedt regelmatig op als deskundige in arbitrages met zowel een Nederlandse als een buitenlandse plaats van arbitrage.

Hij is daarnaastCEDR-geaccrediteerd mediator. Bas behaalde een LLM en een PhD aan de Universiteit van Amsterdam. In 2006/2007 was hij visiting researcher aan Harvard Law School en in 2017 visiting professor aan de University of British Columbia (CA).