Voorbij het Westen: de rol van Europa in de wereldorde heroverwegen

Alex Krijger is historicus, geopolitiek adviseur en oprichter van Krijger & Partners, een adviesbureau dat is gespecialiseerd in overheidsrelaties en geopolitiek risico. Zijn loopbaan voert langs defensie, politiek en de mondiale energiesector. Hij was officier bij het Nederlandse leger, vooraanstaand lid van het CDA en docent geo-economie aan de Universiteit Leiden. In dit interview deelt hij zijn inzichten van de NAVO-top van 2025, bespreekt hij de plaats van Europa in een verschuivende wereldorde en waarschuwt hij: ‘Wij zijn niet langer het middelpunt van het universum.’

Laten we beginnen bij de actualiteit. U was aanwezig bij de recente NAVO-top in Den Haag. Wat zijn uw belangrijkste conclusies?

Het was een historische top met een historisch resultaat. Over de NAVO-top van 2025 zullen we later spreken zoals we nu spreken over het Klimaatakkoord van Parijs uit 2015 en het Verdrag van Maastricht uit 1992. In 2019 zei Emmanuel Macron nog dat de NAVO ‘hersendood’ aan het worden was. Deze top laat zien dat het transatlantische bondgenootschap – en artikel 5 – nog altijd leeft. Europeanen nemen meer verantwoordelijkheid voor hun eigen defensie en veiligheid (5 procent van het bbp, uiterlijk in 2035). Door de Russische dreiging moeten zij snel handelen. Dat is de prioriteit.

Nu de NAVO-top achter de rug is: wat is de volgende stap?

De afgelopen dagen hebben Europese leiders veel beloofd. Beloven is echter altijd makkelijker dan doen, want het doen kost geld. Er zijn honderden miljarden aan investeringen nodig en de Europese belastingbetaler moet die opbrengen. Dat gaat pijn doen. Aan de andere kant is in een breder perspectief glashelder dat Europeanen voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog op eigen benen moeten staan: op het gebied van energie, grondstoffen, economie, veiligheid en defensie.

Bent u het ermee eens dat dit een fundamentele – bijna seismische – verschuiving is in de mondiale verhoudingen?

De realiteit van vandaag is dat de wereldorde verschuift. Ja, de Verenigde Staten blijven veruit de grootste macht: politiek, militair en economisch. Daarover bestaat geen twijfel. We hebben een sterke nummer twee, en dat is China. En dan is er het Mondiale Zuiden, met ‘middelgrote’ machten als Turkije, Saoedi-Arabië, Brazilië, Indonesië en vooral India. De komende decennia gaan we naar een wereld met drie grote machten: de VS, China en India.

Welke plaats heeft Europa in deze nieuwe wereldorde?

Het is belangrijk te beseffen dat wij als Europeanen niet langer het middelpunt van het universum zijn. De Europese Unie telt 450 miljoen inwoners: 5,5 procent van de wereldbevolking. Dat betekent dat 94 van de 100 mensen op de wereld niet hier in Europa wonen. Maar wat weten wij van de mensen in het Mondiale Zuiden? Van de mensen in Latijns-Amerika, Afrika en Azië – regio’s met enorme groei?

Kunnen we verder ingaan op de relatie van Europa met het Mondiale Zuiden? Wat zijn de belangrijkste vraagstukken?

Wil Europa sterker en autonomer worden, dan moet het meer naar het zuiden kijken. De zeldzame grondstoffen voor de digitale transformatie en voor duurzame energie, de bevolkingsgroei, de marktgroei, de economische groei: het zit allemaal in het Mondiale Zuiden.

Een ander punt: op de laatste dag van de NAVO-top spraken veel westerse leiders over het belang van het behoud van de internationale, op regels gebaseerde orde. Veel leiders in het Mondiale Zuiden vinden Europeanen op dat punt echter niet eerlijk. Zij zien een verschil in waarden in de manier waarop Europa omgaat met Oekraïne, het Midden-Oosten en Soedan, de grootste oorlog van allemaal. Zolang wij door onze eurocentrische bril naar de wereld blijven kijken, zien we niet wat er werkelijk gebeurt. En als wij – en organisaties als de ICC in het bijzonder – ons niet openstellen voor landen, besluitvormers en bedrijven in het Mondiale Zuiden, dan missen we de aansluiting.

Met welke kernfactoren moeten Europese bedrijven rekening houden als zij naar het Mondiale Zuiden kijken?

Nu komen we bij iets fundamenteels: in de nieuwe wereldorde accepteert het Mondiale Zuiden geen ongelijke handelsbalans meer. Daarom is het cruciaal dat wij handelsrelaties stimuleren die eerlijk, gelijkwaardig en duurzaam zijn. Anders zeggen landen als Brazilië, India en Indonesië: ‘we doen geen zaken met Europeanen, we doen het met de Chinezen’. De aanstaande BRICS-top in Brazilië is een goed voorbeeld. Als we dat negeren, doen we iets verkeerd, want dit is niet zomaar een jaarlijkse bijeenkomst van een paar landen. Nee, het is een groeiend en belangrijk internationaal netwerk, en veel landen willen lid worden. Laten we de BRICS niet onderschatten – zij verzetten veel werk op het gebied van internationale handel.

Wat is de invloed van de veranderende wereldorde op internationale instellingen als de Verenigde Naties en de Wereldhandelsorganisatie?

Het is cruciaal om te begrijpen dat de verschuivende wereldorde betekent dat internationale organisaties en instellingen hervormd moeten worden. Denk aan de conflicten van dit moment. De twaalfdaagse oorlog tussen Iran en Israël: de VN speelde geen rol. Oekraïne: de rol van de VN is zeer beperkt. Ook bij de oorlog tussen Rwanda en de Democratische Republiek Congo werd een paar dagen geleden een vredesakkoord getekend, met Amerikaanse bemiddeling. Bij internationale handel worden alle kwesties en tarieven tussen de VS en China en tussen de VS en Europa binnen de eigen regio’s geregeld, zonder invloed van de WTO. In de Verenigde Naties van vandaag heeft India evenveel macht als een land zo klein als Malta. Dat is bizar, want India is de grootste democratie ter wereld, heeft de grootste bevolking en de op drie na grootste economie. De VN, de WTO, het IMF, de Wereldbank en de ICC moeten beseffen dat de wereldorde verschuift. Hervormen we deze instellingen niet naar de huidige wereldorde, dan richt de rest van de wereld eigen internationale instellingen op, zoals de BRICS.

Hebt u advies voor bedrijven over de omgang met geopolitieke risico’s?

Wilt u geopolitieke risico’s beheersen, dan is het belangrijk de mondiale geopolitieke trends te begrijpen. Gebruik daarvoor niet alleen West-Europese bronnen voor uw risicoanalyses. Neem als voorbeeld een bedrijf met meer dan 40 procent van zijn belangen in China en Taiwan. We weten niet wat er in de toekomst rond Taiwan gebeurt, maar we kunnen altijd scenario’s maken: een worstcasescenario, een bestcasescenario en een variant daartussenin. Dat vraagt veel huiswerk: spreken met veel mensen – lokale, provinciale en nationale politici, journalisten, wetenschappers, ondernemers – om zicht te krijgen op de politieke risico’s. Op basis van die scenario’s maakt u uw geopolitieke risicoanalyse: risico’s identificeren, analyseren en beperken. Gebruik ook strategische en analytische bronnen uit de regio zelf. Werkt u alleen met rapporten uit Europa en de VS, dan doet u iets verkeerd. Het gaat erom het grotere geheel van geopolitieke trends te zien – ook vanuit het perspectief van het land waarmee u zakendoet. Wat gebeurt er bijvoorbeeld in India: probeer dat te begrijpen vanuit Indiaas perspectief. Wat gebeurt er in de VS: probeer dat te begrijpen

vanuit Amerikaans perspectief. Dat is het werk dat ik met mijn wereldwijde partners doe: geopolitieke risicoscenario’s en strategieën voorbereiden voor kleine, middelgrote en grote internationaal opererende bedrijven

Waar kunnen we dat lokale perspectief vinden?

Ons beeld van de wereld wordt sterk bepaald door de media die we gebruiken. Ik vraag mensen vaak welke bronnen zij voor hun nieuws gebruiken. Meestal noemen zij Nederlandse, Europese of Amerikaanse bronnen. Daarmee missen zij het perspectief van de rest van de wereld. Aan de lezers van dit interview wil ik daarom vragen: hoe vaak gebruikt u een niet-westerse bron om anders naar geopolitieke trends en ontwikkelingen te kijken? Zo informeert u zich zo breed mogelijk, met nieuwe en andere inzichten. Ik heb onlangs een vrij uitgebreide lijst met wereldwijde nieuwsbronnen gepubliceerd. Dat is een goed startpunt.

De door Alex Krijger aanbevolen lijst met wereldwijde nieuwsbronnen vindt uhier.